چرخه‌ های رونق و رکود بازار

چرخه‌های رونق و رکود یکی از آن مفاهیمی هستند که تقریباً همه اسمش را شنیده‌اند، اما وقتی پای تصمیم‌گیری واقعی وسط می‌آید، خیلی‌ها تصویر روشنی از آن ندارند. مخصوصاً برای سرمایه‌گذار ایرانی که هم‌زمان با نوسان‌های بازار داخلی، تورم مزمن و شوک‌های سیاسی–اقتصادی سروکار دارد، فهم این چرخه‌ها فقط یک بحث تئوریک نیست؛ یک ابزار بقاست.

اقتصاد برخلاف تصور رایج، مسیر خطی و یکنواختی ندارد. نه همیشه در حال رشد است و نه همیشه در حال سقوط. رفتار اقتصاد بیشتر شبیه موج است: دوره‌هایی از رشد، خوش‌بینی و افزایش فعالیت، و بعد دوره‌هایی از کاهش، احتیاط و جمع‌وجور کردن ریسک. شناخت همین الگوی موجی، پایه درک چرخه‌های رونق و رکود است و در ادامه مقاله، فاز به فاز روی آن جلو می‌رویم.

چرخه رونق و رکود چیست؟ (تعریف ساده و دقیق)

چرخه رونق و رکود که در ادبیات اقتصادی با عنوان چرخه‌های تجاری (Business Cycles) شناخته می‌شود، به نوسان‌های تکرارشونده اقتصاد بین دوره‌های رشد و دوره‌های انقباض گفته می‌شود. این نوسان‌ها تصادفی نیستند؛ بلکه نتیجه تعامل پیچیده‌ای از تولید، مصرف، سرمایه‌گذاری، سیاست‌های پولی و رفتار انسان‌ها هستند.

در نگاه کلان، این چرخه‌ها معمولاً با رشد و انقباض تولید ناخالص داخلی (GDP) شناخته می‌شوند. زمانی که GDP افزایش پیدا می‌کند، اقتصاد در مسیر رونق قرار دارد و وقتی رشد منفی می‌شود یا به‌شدت افت می‌کند، وارد فاز رکود می‌شویم. البته GDP فقط یک عدد نیست؛ پشت آن اشتغال، قدرت خرید، سود شرکت‌ها و رفتار بازارهای مالی خوابیده است.

اگر بخواهیم شهودی‌تر نگاه کنیم، اقتصاد مثل ماشینی است که همیشه با یک سرعت ثابت حرکت نمی‌کند. گاهی گاز می‌گیرد، گاهی سرعتش را کم می‌کند و گاهی هم مجبور می‌شود ترمز بزند. دلیل اینکه اقتصاد هیچ‌وقت یک روند کاملاً خطی ندارد، همین واکنش دائمی آن به اطلاعات جدید، سیاست‌ها، شوک‌ها و احساسات جمعی است.

تفاوت رونق و رکود اقتصادی به زبان ساده

برای اینکه تصویر ذهنی واضح‌تری داشته باشیم، می‌توان تفاوت رونق و رکود را در چند شاخص کلیدی خلاصه کرد؛ نه به‌عنوان فهرست خشک، بلکه به‌عنوان رفتار زنده اقتصاد:

• رونق اقتصادی زمانی است که تولید افزایش پیدا می‌کند، شرکت‌ها راحت‌تر سود می‌سازند، اشتغال بهتر می‌شود و مصرف‌کننده‌ها اعتماد بیشتری برای خرج کردن دارند. در این فضا، بازارها معمولاً خوش‌بین هستند و ریسک‌پذیری بالا می‌رود.
• رکود اقتصادی نقطه مقابل این وضعیت است؛ تولید کاهش می‌یابد، بیکاری بیشتر می‌شود، مصرف‌کننده‌ها محتاط می‌شوند و سرمایه‌گذاران به‌دنبال حفظ سرمایه به‌جای رشد سریع آن هستند.

برای جمع‌بندی تفاوت این دو فاز، جدول زیر یک دسته‌بندی ذهنی ساده اما کاربردی می‌سازد:

نکته مهم اینجاست که رونق همیشه به معنای «امن بودن» و رکود همیشه به معنای «بد بودن» نیست. خیلی از تصمیم‌های اشتباه سرمایه‌گذاران دقیقاً زمانی اتفاق می‌افتد که این تفاوت‌ها را مطلق می‌بینند. به همین دلیل است که در فازهای بعدی، وارد جزئیات رفتاری و استراتژیک هر مرحله می‌شویم.

در ادامه مقاله، وقتی درباره رفتار سرمایه‌گذار در هر فاز صحبت می‌کنیم، به مفاهیمی مثل حداقل موجودی و قدرت خرید در کارگزاری و همچنین آمادگی ذهنی در زمان تغییر فاز بازار (که در قالب چک‌لیست رفتاری «قبل و بعد از بازگشایی سهم» بررسی می‌شود) هم ارجاع خواهیم داد؛ چون چرخه‌های اقتصادی فقط عدد نیستند، بلکه مستقیماً روی تصمیم‌های واقعی ما اثر می‌گذارند.

مراحل چرخه‌های اقتصادی؛ از رونق تا کف

اقتصاد مثل یک موتور بزرگ است که چهار دنده اصلی دارد و مدام بین آن‌ها سوییچ می‌کند. درک این چهار مرحله اصلی — انبساط (رونق)، اوج، انقباض (رکود) و کف — کلید فهم این است که پول در هر لحظه در چه فضایی جریان دارد. هر مرحله دارای ویژگی‌های منحصر به فردی در تولید، مصرف، انتظارات و رفتار بازارها است. تحلیل این مراحل نشان می‌دهد که چرا دیدگاه «سرمایه‌گذار خنثی» در بازار کارایی ندارد و باید با هر فاز، استراتژی را تطبیق داد.

این مراحل، به‌طور طبیعی و بر اساس داده‌های تاریخی، یک الگوی تکرارشونده را دنبال می‌کنند، هرچند زمان‌بندی و شدت آن‌ها متغیر است. ما در این بخش دقیقاً این چهار فاز را تشریح می‌کنیم و در انتهای این بخش، یک جدول تحلیلی نهایی برای ساختاربندی ذهنی شما ارائه خواهیم داد.

مرحله رونق (Expansion): رشد، خوش‌بینی و افزایش ریسک‌پذیری

مرحله انبساط یا رونق زمانی آغاز می‌شود که اقتصاد از کف خارج شده و وارد مسیر رشد مثبت می‌شود. در این فاز، تقاضای کل در اقتصاد قوی است، کسب‌وکارها سرمایه‌گذاری‌های جدیدی را شروع می‌کنند و نرخ بیکاری به‌طور پیوسته کاهش می‌یابد. این دوره با افزایش اعتماد مصرف‌کننده همراه است؛ مردم احساس امنیت شغلی بیشتری کرده و تمایل به خریدهای بزرگ‌تر و سرمایه‌گذاری در دارایی‌های ریسکی‌تر (مانند سهام) پیدا می‌کنند.

در طول این دوره، تولید ناخالص داخلی به‌طور مستمر بالا می‌رود و سودآوری شرکت‌ها بهبود می‌یابد که خود باعث افزایش قیمت سهام و دارایی‌های پرریسک می‌شود. این افزایش اعتماد باعث می‌شود سرمایه‌گذاران تمایل بیشتری به پذیرش ریسک داشته باشند و ممکن است حتی وارد مباحثی مثل ریسک تخصیص کم در عرضه اولیه شوند، چرا که فضای کلی بازار، ریسک‌های کوچک را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

مرحله اوج (Peak): علائم اشباع و حباب قیمتی

مرحله اوج یا سقف، نقطه‌ای است که رشد اقتصادی به حداکثر ظرفیت خود می‌رسد و علائم اولیه‌ای از اشباع شدن بازارها ظاهر می‌شود. در این زمان، منابع (اعم از نیروی کار و ظرفیت تولید) کمیاب می‌شوند و این کمیابی معمولاً منجر به افزایش فشارهای تورمی می‌شود. بانک‌های مرکزی اغلب در این مرحله برای کنترل تورم، شروع به انقباض سیاست‌های پولی (افزایش نرخ بهره) می‌کنند تا از داغ شدن بیش از حد اقتصاد جلوگیری کنند.

این مرحله اغلب با خوش‌بینی افراطی و «حباب‌گونه» شدن قیمت برخی دارایی‌ها همراه است. در این فضا، بازارها به اخبار مثبت بیش از حد واکنش نشان می‌دهند و ارزش دارایی‌ها ممکن است از ارزش ذاتی خود فاصله بگیرد. تشخیص دقیق زمان رسیدن به اوج کار دشواری است، اما معمولاً با افزایش محسوس نرخ بهره و کاهش سرعت رشد گزارش‌های سود، می‌توان نشانه‌های آن را رصد کرد.

مرحله رکود (Recession): انقباض، بیکاری و افت بازارها

رکود، فاز ناخوشایند چرخه است که با کاهش قابل توجه فعالیت‌های اقتصادی، معمولاً برای دو فصل متوالی تعریف می‌شود (کاهش GDP). در این دوره، مصرف کاهش می‌یابد، شرکت‌ها موجودی کالاهای خود را انبار می‌کنند، سرمایه‌گذاری متوقف می‌شود و در نتیجه، اخراج نیروها و افزایش نرخ بیکاری آغاز می‌شود.

بازارهای مالی در فاز رکود با افت شدید قیمت‌ها مواجه می‌شوند و سرمایه‌گذاران عموماً به دارایی‌های امن‌تر پناه می‌برند. این دوره نیازمند انضباط مالی فوق‌العاده است. سرمایه‌گذار باید بسیار دقیق باشد و برای حفظ سرمایه استراتژی‌های دفاعی را به‌کار ببرد؛ این امر مستلزم آن است که بداند دقیقاً چه میزان نقدینگی برای حفظ موقعیت‌های خود نیاز دارد، موضوعی که در تحلیل حداقل موجودی و قدرت خرید در کارگزاری به آن خواهیم پرداخت.

مرحله کف (Trough): نقطه چرخش و شروع چرخه جدید

کف (Trough) بدترین لحظه از دیدگاه عملکرد کوتاه‌مدت بازار است، اما در واقع مهم‌ترین نقطه برای سرمایه‌گذار آینده‌نگر است. این مرحله نقطه‌ای است که کاهش اقتصادی متوقف می‌شود و اقتصاد آماده بازگشت به فاز رونق می‌شود. در کف، احساسات بازار معمولاً در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد؛ ناامیدی، فروش‌های هیجانی و بدبینی مطلق حاکم است.

سیاست‌های انبساطی بانک مرکزی (کاهش نرخ بهره) که در اواخر فاز رکود آغاز شده، کم‌کم اثر خود را نشان می‌دهد و شرایط برای خریدهای ارزشی فراهم می‌شود. ورود به بازار در این فاز، هرچند از نظر احساسی دشوار است، اما پتانسیل بیشترین بازدهی را دارد. این نقطه، پایان درد و آغاز فرصت است.

برای اینکه ساختار این چهار فاز در ذهن شما تثبیت شود و بتوانیم در مراحل بعدی تحلیل‌های عمیق‌تری را به آن‌ها لینک دهیم، جدول زیر خلاصه‌ای تحلیلی از وضعیت بازارها در هر مرحله ارائه می‌دهد: