آیا عرضه اولیه بخریم؟

عرضه اولیه یا IPO زمانی اتفاق می‌افتد که سهام یک شرکت برای اولین‌بار وارد بورس یا فرابورس می‌شود و بخشی از مالکیت آن در اختیار عموم سرمایه‌گذاران قرار می‌گیرد. در نگاه اول، این اتفاق شبیه «شروع یک داستان تازه» است؛ سهمی که هنوز تاریخچه معاملاتی ندارد و بازار باید به‌تدریج قیمت منصفانه‌اش را کشف کند. همین مرحله‌ی کشف قیمت، منبع اصلی هیجان و جذابیت IPO است.

برای سرمایه‌گذار خرد، عرضه اولیه معمولاً با این تصور همراه است که «ریسک کمتری دارد»؛ چون قیمت عرضه توسط نهادهای نظارتی بررسی شده و معمولاً پایین‌تر از برآوردهای خوش‌بینانه بازار تعیین می‌شود. اما این جذابیت فقط از جنس قیمت نیست؛ ترکیبی از محدودیت عرضه، توجه رسانه‌ای و رفتار جمعی بازار باعث می‌شود IPOها در روزهای ابتدایی زیر ذره‌بین قرار بگیرند.

با این حال، باید یک واقعیت مهم را همان ابتدا شفاف گفت:

در بورس ایران، جذابیت عرضه اولیه بیشتر رفتاری و کوتاه‌مدت است تا بنیادی و بلندمدت. اگر این تفاوت را درک نکنیم، خیلی راحت از «فرصت» وارد «دام انتظارات» می‌شویم.

مزایای خرید عرضه اولیه (پاداش‌های کوتاه‌مدت)

اگر بخواهیم منصفانه نگاه کنیم، خرید عرضه اولیه بی‌دلیل محبوب نشده است. این محبوبیت از چند مزیت مشخص می‌آید که البته همه‌ی آن‌ها زمان‌دار هستند و اگر دیر متوجه شویم، از مزیت به ریسک تبدیل می‌شوند.

چرا عرضه اولیه در کوتاه‌مدت جذاب است؟

• قیمت‌گذاری محافظه‌کارانه در زمان عرضه: معمولاً قیمت عرضه طوری تعیین می‌شود که عرضه شکست نخورد و تقاضا شکل بگیرد. این موضوع می‌تواند در روزها یا هفته‌های اول به رشد قیمت منجر شود.
• عرضه محدود در برابر تقاضای زیاد: سهمیه‌بندی باعث می‌شود تعداد سهام آزاد کم باشد و همین عدم تعادل، فشار تقاضا ایجاد کند.
• توجه و مومنتوم بازار: سهم تازه‌وارد، خبر است؛ تحلیل می‌شود، دیده می‌شود و همین دیده‌شدن، خودش یک محرک قیمتی کوتاه‌مدت است.

اما این تصویرِ جذاب، یک روی پنهان هم دارد که اگر نبینیم، محاسبه‌مان ناقص می‌شود.

واقعیت مهمی که باید قبل از خرید بدانید

بخش زیادی از سودی که سرمایه‌گذاران از IPO تجربه می‌کنند، ناشی از مبلغ کم تخصیص‌یافته است، نه الزاماً عملکرد خارق‌العاده سهم. اینجاست که موضوع ریسک تخصیص کم در عرضه اولیه مطرح می‌شود؛ یعنی حتی اگر درصد رشد خوب باشد، سود ریالی نهایی می‌تواند ناچیز بماند.

از طرف دیگر، امکان شرکت در عرضه اولیه به‌طور مستقیم به حداقل موجودی و قدرت خرید در کارگزاری وابسته است. اگر نقدینگی به‌درستی مدیریت نشود، همین «فرصت کم‌ریسک» می‌تواند باعث قفل‌شدن پول در صف‌ها یا از دست‌رفتن فرصت‌های بهتر بازار شود.

مقایسه ذهنی: چرا سود IPO حس می‌شود ولی بزرگ نیست؟

برای اینکه تصویر شفاف‌تری داشته باشیم، این جدول کمک می‌کند:

این مقایسه نشان می‌دهد IPO بیشتر برای کسب سود مطمئنِ کوچک در بازه کوتاه مناسب است، نه برای ساختن بازده‌های بزرگ و پایدار.

یک نکته رفتاری مهم (جایی که اکثر اشتباه می‌کنند)

بسیاری از سرمایه‌گذاران، بدون برنامه وارد عرضه اولیه می‌شوند و بعد از بازگشایی سهم، تصمیم‌گیری را به هیجان بازار می‌سپارند. درحالی‌که داشتن یک چارچوب رفتاری از قبل—مثل آنچه در چک‌لیست رفتاری «قبل و بعد از بازگشایی سهم» آمده—می‌تواند تفاوت بین «سود منطقی» و «پشیمانی بعدی» را رقم بزند.

ریسک‌های پنهان عرضه اولیه (چرا همه سود نمی‌کنند؟)

اگر عرضه اولیه همیشه سودآور بود، نباید این‌همه تجربه‌ی تلخ از «نگه‌داشتن بیش از حد» یا «گیر افتادن بعد از بازگشایی» وجود می‌داشت. واقعیت این است که بخش بزرگی از ریسک IPO بعد از روزهای اول خودش را نشان می‌دهد؛ درست زمانی که هیجان فروکش می‌کند و سهم باید روی پای خودش بایستد.

یکی از مهم‌ترین این ریسک‌ها، مسئله‌ی نقدشوندگی است. در روزهای ابتدایی، تقاضا مصنوعی و هیجانی است، اما بعد از آن اگر حجم معاملات کاهش پیدا کند، خروج از سهم می‌تواند پرهزینه یا حتی غیرممکن شود. به همین دلیل بررسی حجم معاملات سهم بعد از بازگشایی، به‌مراتب مهم‌تر از نگاه‌کردن به صف‌های اولیه است.

ریسک‌هایی که معمولاً نادیده گرفته می‌شوند

• ریسک افت توجه بازار: IPO خیلی زود «عادی» می‌شود و سهم از مرکز توجه خارج می‌شود.
• ریسک قفل‌شدن در صف فروش: مخصوصاً در سهم‌هایی با سهام شناور پایین.
• ریسک فاصله قیمت با واقعیت بنیادی: قیمت‌های اولیه لزوماً بازتاب عملکرد واقعی شرکت نیستند.

این ریسک‌ها وقتی خطرناک‌تر می‌شوند که سرمایه‌گذار بدون رجوع به اطلاعات رسمی تصمیم بگیرد. درحالی‌که بررسی اطلاعیه‌های عرضه اولیه در کدال کمک می‌کند بفهمیم شرکت دقیقاً با چه داستانی وارد بازار شده و چه تعهداتی داده است.

چرا بعضی IPOها بعد از رشد اولیه «می‌خوابند»؟

برای شفاف‌سازی، این جدول یک تصویر رفتاری ساده می‌دهد:

نکته‌ی کلیدی اینجاست:

ریسک IPO معمولاً زمانی فعال می‌شود که همه فکر می‌کنند «دیگر ریسکی ندارد».

چه زمانی عرضه اولیه بخریم؟ (معیارهای ورود)

برخلاف تصور رایج، «روز عرضه» همیشه بهترین زمان خرید نیست. زمان ورود به IPO باید با شرایط بازار و هدف شخصی سرمایه‌گذار هم‌راستا باشد، نه صرفاً با تقویم عرضه‌ها. در بعضی دوره‌ها، نخریدن عرضه اولیه تصمیم حرفه‌ای‌تری از خریدن آن است.

یکی از اولین فیلترها، وضعیت کلی بازار است. تجربه نشان داده IPOها در بازار صعودی شانس موفقیت بیشتری دارند، چون نقدینگی تازه‌وارد به‌دنبال داستان‌های جدید است. در مقابل، در بازار نزولی حتی عرضه‌های خوب هم ممکن است قربانی کمبود تقاضا شوند.

معیارهای عملی برای تصمیم ورود

• وضعیت بازار کل: صعودی، خنثی یا نزولی؟
• هدف شما از IPO: سود کوتاه‌مدت یا نگهداری مشروط؟
• برنامه خروج از قبل تعریف‌شده: قبل از خرید، نه بعد از صف.

این معیارها کمک می‌کنند IPO را در جای درستش ببینیم: یک ابزار معاملاتی، نه یک بلیت طلایی.

یک چارچوب ساده برای تصمیم ورود

برای جمع‌بندی ذهنی، این جدول می‌تواند نقش فیلتر نهایی را بازی کند: