مهلت تسویه در بورس کالا

قوانین زمانی و چرخه تسویه حساب در بورس کالا

تسویه حساب در بورس کالا نقطه پایانی یک فرایند معاملاتی موفق و شرط اساسی انتقال مالکیت فیزیکی کالا از فروشنده به خریدار است. بسیاری از خریداران تازه کار تصور می کنند فرایند خرید با ثبت موفق سفارش در تالار معاملات خاتمه می یابد، در حالی که پس از مچینگ، زمان بندی رسمی اتاق پایاپای بورس کالای ایران برای ایفای تعهدات مالی خریدار فعال می شود. عدم تسلط بر تقویم کاری و ساعات دقیق تسویه، هزینه های سربار سنگینی به همراه دارد. اشراف بر تفاوت های ساختاری میان انواع قراردادها در بورس کالا به شما اجازه می دهد نقدینگی را متناسب با سررسیدها مدیریت کنید.

مهلت تسویه بدون جریمه در رینگ داخلی و صادراتی

در رینگ داخلی بورس کالا، مهلت استاندارد تسویه بدون جریمه ۳ روز کاری پس از تاریخ انجام معامله است. این زمان بندی بر مبنای روزهای فعال کاری محاسبه می شود؛ بنابراین روزهای پنج شنبه، جمعه و تعطیلات رسمی کشور در شمارش این ۳ روز محاسبه نمی شوند. خریدار موظف است در این بازه زمانی، کل مانده ارزش معامله را به همراه کارمزدهای قانونی پرداخت کند تا سفارش وارد مرحله صدور مجوز بارگیری شود.

در رینگ صادراتی بورس کالا شرایط تسویه به دلیل فرایندهای ارزی، حوالجات صرافی و تاییدیه‌های گمرکی انعطاف بیشتری دارد:

• معاملات نقدی رینگ صادراتی دارای ۵ روز کاری مهلت تسویه بدون جریمه هستند.
• معاملات اعتباری رینگ صادراتی تا ۱۰ روز کاری فرصت تسویه بدون جریمه دارند.
• امکان تاخیر مجاز با پرداخت جریمه در رینگ صادراتی حداکثر تا ۱۰ روز تقویمی در نظر گرفته شده است.

سقف ساعت تسویه و تایید کارگزاری در سامانه پایاپای

مدیریت زمان در روز پایانی تسویه یک مهارت حیاتی برای جلوگیری از جرایم مالی است. واریز وجه توسط خریدار به تنهایی پایان کار نیست؛ بلکه ثبت تاییدیه واریز توسط کارگزاری خریدار در سامانه اتاق پایاپای بورس کالا شرط قطعی تسویه به شمار می رود. کوچک ترین اختلال بانکی یا تاخیر در بارگذاری مدارک می تواند معامله را وارد بازه جریمه تاخیر کند و برنامه های تولید را به هم بریزد.

بهترین زمانبندی عملیاتی برای خریداران جهت جلوگیری از ریسک های فنی شامل موارد زیر است:

• واریز قطعی وجه در روز سوم حداکثر تا ساعت ۱۳:۰۰ برای جلوگیری از تاخیرهای بین بانکی سامانه پایا و ساتنا.
• بارگذاری مدارک و فیش ها در کارگزاری برای ثبت نهایی در سامانه پایاپای تا قبل از ساعت ۱۵:۰۰.
• پیگیری تلفنی یا تیکتی از کارگزار جهت اخذ تاییدیه نهایی پیش از بسته شدن روزانه سامانه پایاپای.

فرایند واریز وجوه از طریق حساب وکالتی و سامانه ایبیگو

عملیات مالی تسویه عموما از طریق اتصال حساب بانکی وکالتی به سامانه معاملاتی آنلاین کارگزاری انجام می گیرد. پیش از شروع هرگونه خرید، انجام صحیح مراحل افتتاح حساب وکالتی بورس کالا نزد بانک های عامل الزامی است تا دسترسی برداشت خودکار وجه برای کارگزاری فراهم باشد. خریدار پیش از انجام خرید، درصدی از مبلغ برآوردی را به عنوان پیش پرداخت مسدود می کند و پس از قطعی شدن معامله، مابقی وجه به همراه کارمزدها از همین حساب کسر می شود. ورود به سامانه ایبیگو ebgo به معامله گران امکان می دهد وضعیت لحظه ای مانده حساب، بلوکه های مالی و تاییدیه‌های تسویه را بدون نیاز به مراجعه حضوری مدیریت کنند.

سازوکار محاسبه جرایم تاخیر و اعمال ماده ۲۳ در بورس کالا

قوانین اتاق پایاپای بورس کالا برای تضمین امنیت قراردادها و جلوگیری از نوسان گیری های غیر اخلاقی، ضمانت های اجرایی مالی محکمی تدوین کرده است. اگر خریدار نتواند در مهلت قانونی ۳ روز کاری وجه معامله را تسویه کند، قرارداد به صورت خودکار وارد فاز تاخیر مشمول جریمه می شود. شناخت فرمول دقیق محاسبه این هزینه ها، به برنامه ریزی نقدینگی شرکت ها و واحدهای خرید کارخانجات کمک شایانی می کند تا متحمل ضررهای سنگین نشوند.

محاسبه جریمه تاخیر روزانه بر اساس مقررات بورس کالا

بر اساس دستورالعمل ثبت سفارش و تسویه پایاپای (معروف به سازوکار ماده ۲۳)، در صورتی که خریدار در بازه ۳ روز کاری نخست تسویه را انجام ندهد، حداکثر تا ۳ روز کاری بعدی به او فرصت داده می شود تا قرارداد را با پرداخت جریمه تسویه نماید. جریمه تاخیر در این بازه، معادل روزانه ۰.۲۵ درصد (بیست و پنج صدم درصد) از کل ارزش ناخالص معامله محاسبه شده و این مبلغ به عنوان خسارت تاخیر به حساب فروشنده کالا واریز می گردد.

پیامدهای ورود به بازه تاخیر در تسویه معاملات شامل موارد زیر است:

• اضافه شدن جریمه ۰.۲۵ درصدی روزانه به اصل صورتحساب خرید تا لحظه واریز کامل.
• تعلیق فرایند صدور حواله بارگیری و مجوز خروج کالا تا زمان تسویه ریالی اصل و جریمه.
• به تعویق افتادن زمان رسمی تحویل کالا توسط فروشنده به میزان تعداد روزهای تاخیر خریدار.

خسارت فسخ ۵ درصدی و هزینه کارمزد دو طرف معامله

در صورتی که خریدار حتی در پایان مهلت ۳ روز کاری دوم (مجموعا ۶ روز کاری پس از معامله در رینگ داخلی) اقدام به تسویه نکند، قرارداد به صورت یک طرفه و خودکار توسط بورس کالا فسخ تلقی می گردد. خسارت فسخ معامله بورس کالا شامل پرداخت ۵ درصد از کل ارزش ناخالص معامله به عنوان جریمه به نفع فروشنده به علاوه پرداخت تمامی کارمزدهای کارگزاری و بورس از طرف خریدار خاطی است.

این مبالغ مستقیما از محل سپرده اولیه خریدار که در حساب وکالتی یا نزد کارگزاری مسدود شده است کسر می گردد. در صورتی که مبلغ پیش دریافت کفایت نکند، کارگزاری مجاز است از طریق مراجع انضباطی بورس مانده مطالبات را پیگیری کند؛ در چنین شرایط پیچیده ای استفاده از مشاوره حقوقی قراردادهای تجاری جهت جلوگیری از مسدودی کد بورسی و حل و فصل اختلافات از طریق هیئت داوری الزامی خواهد بود.

توافقات خارج از پایاپای و شرایط استثنایی طرفین

در برخی موارد صنعتی و قراردادهای کلان، خریدار و فروشنده می توانند با تنظیم صورتجلسه رسمی و ارائه آن به کارگزاران مربوطه، تقاضای تسویه اعتباری خارج از پایاپای را ثبت کنند. این فرایند مستلزم موافقت کتبی فروشنده و تایید اتاق پایاپای بورس کالا قبل از انقضای مهلت فسخ است. با این حال، مبنای اصلی بازار همان سامانه خودکار پایاپای است و اتکا به توافقات شفاهی خارج از تالار ریسک فسخ معامله را به شدت بالا می برد.

الزامات تحویل کالا، تاخیر فروشنده و تلورانس وزنی

تسویه ریالی تنها یک بخش از قرارداد بورس کالاست و بخش مکمل آن تعهدات لجستیکی، صدور حواله خروج و تحویل فیزیکی محصول به شمار می رود. قوانین بورس کالا ارتباط مستقیمی میان زمان تسویه وجه توسط خریدار و موعد تحویل کالا توسط فروشنده برقرار کرده است. آگاهی از سازوکار تلورانس بارگیری و تسویه نهایی کسری بار به خریداران در مدیریت زنجیره تامین کمک می کند تا برنامه های خطوط تولید متوقف نشود.

رابطه مستقیم تاخیر در تسویه با تاخیر در تحویل کالا

طبق ضوابط عملیاتی بورس کالا، در قراردادهای نقدی و نسیه، فروشنده موظف است حداکثر ظرف ۳ روز کاری پس از تاریخ تسویه کامل وجه توسط خریدار، کالا را تحویل داده یا حواله بارگیری رسمی صادر نماید. اگر خریدار تسویه خود را با تاخیر انجام داده باشد، موعد تحویل فروشنده نیز دقیقا به همان تعداد روزهای تاخیر به تعویق خواهد افتاد و خریدار حق مطالبه خسارت تاخیر تحویل در آن بازه را نخواهد داشت.

اما در صورتی که خریدار به موقع تسویه کند ولی فروشنده در تحویل کالا تاخیر داشته باشد:

• فروشنده مشمول پرداخت جریمه دیرکرد تحویل (مشابه جریمه تاخیر پایاپای) به نفع خریدار می شود.
• در صورت استمرار تاخیر فراتر از سقف مجاز، امکان فسخ معامله به نفع خریدار و دریافت خسارت ۵ درصدی فراهم است.
• کارگزار خریدار موظف است اعتراض رسمی و مستندات تاخیر را در سامانه نظارت بورس ثبت کند.

تسویه کسری یا مازاد بار (تلورانس) و بستن پرونده معاملاتی

در بسیاری از کالاهای پایه و فله ای نظیر مقاطع فولادی، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی و سیمان، به دلیل ویژگی های بارگیری و توزین روی باسکول، همواره تلورانس وزنی مجاز (مثلا مثبت و منفی ۵ تا ۱۰ درصد) وجود دارد. این موضوع نیازمند یک تسویه حساب ثانویه تحت عنوان تسویه کسری یا مازاد بار است که خارج از ارزش اولیه قرارداد انجام می گیرد.

اگر وزن تحویلی کمتر از مقدار قرارداد باشد، فروشنده باید ظرف مهلت معین وجه کسری را به قیمت روز معامله به حساب خریدار عودت دهد. در مقابل، اگر بار تحویلی بیشتر از تناژ ثبت شده باشد، خریدار موظف است مازاد تناژ را بر اساس نرخ پایانی تسویه نماید تا مجوز ترخیص نهایی و خروج کالا از انبار صادر گردد.