قرارداد سلف چیست؟

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های شرکت‌ها در مسیر رشد و توسعه، مسئله تأمین مالی است. آن‌ها اغلب برای پیشبرد طرح‌ها و تحقق اهداف زمانی خود، به جذب سرمایه نیاز دارند. این تأمین سرمایه می‌تواند از منابع داخلی، مانند حقوق صاحبان سهام، یا از منابع خارجی و با ایجاد بدهی صورت گیرد. سه روش متداول برای این کار شامل افزایش سرمایه شرکت، دریافت وام از بانک‌ها و استفاده از بازار سرمایه می‌شود.

امروزه، یکی از ابزارهای مالی که به‌ویژه مورد استقبال شرکت‌های صنعتی قرار گرفته است، قرارداد سلف است. این قرارداد با انجام اصلاحات، اکنون به شکل سلف موازی استاندارد مورد استفاده قرار می‌گیرد. این نوع قراردادها شباهت زیادی به پیش‌فروش کالا دارند، اما یک مزیت کلیدی دارند: اوراق منتشرشده از طریق آن‌ها، برخلاف قراردادهای سلف سنتی، قابلیت فروش در بازار ثانویه را دارا هستند.

در ادامه این مقاله از آرمانیوم، به بررسی کامل این موضوع و پاسخ به سوالات مهم در این زمینه خواهیم پرداخت.

قرارداد سلف چیست؟

قرارداد سلف، یکی از شیوه‌های کاربردی و مؤثر در تأمین مالی به شمار می‌رود. این نوع قرارداد برای نخستین بار در سال ۲۰۰۱ و در کشور بحرین با نام «صکوک سلم» مورد استفاده قرار گرفت. در قرارداد سلف، عرضه‌کننده یا فروشنده، محصول یا دارایی خود را به صورت پیش‌فروش، در ازای دریافت بهای کامل و نقدی به خریدار واگذار می‌کند و در تاریخ توافق‌شده، کالا را به او تحویل می‌دهد.

به عنوان مثال، فرض کنید شرکتی برای تولید کالای خود به سرمایه نیاز دارد. در این شرایط، شرکت می‌تواند با امضای قرارداد سلف و ارائه گواهی سلف به خریدار، سرمایه لازم را برای تولید به دست آورد.

با پرداخت کل مبلغ قرارداد از سوی خریدار، تولیدکننده این امکان را پیدا می‌کند که از سرمایه دریافتی، برای فرآیند تولید استفاده کند. پس از پایان دوره قرارداد که معمولاً سه ماهه است، تولیدکننده محصول را مطابق با توافقات انجام‌شده در زمان عقد قرارداد، به خریدار تحویل می‌دهد. قیمت و تاریخ دقیق تحویل کالا نیز از ابتدا و در زمان انعقاد قرارداد مشخص می‌شود.

تأمین مالی کسب‌وکارها

برای راه‌اندازی و گسترش پروژه‌ها، شرکت‌ها به منابع مالی نیاز دارند. فرآیند جذب این منابع را تأمین مالی می‌نامند. این منابع به طور کلی از دو منشأ اصلی قابل دسترسی هستند: منابع داخلی و منابع خارجی.

منابع داخلی اغلب به سرمایه خود شرکت و مالکان آن اشاره دارد، در حالی که منابع خارجی شامل جذب سرمایه از افراد یا نهادهای خارج از مجموعه می‌شود.

روش‌های تأمین مالی داخلی

زمانی که یک کسب‌وکار به دنبال رشد و افزایش سهم بازار است، می‌تواند از ابزارهای تأمین مالی داخلی استفاده کند. اصلی‌ترین راهکارها در این زمینه افزایش سرمایه و مشارکت مؤسسان است. افزایش سرمایه خود به چهار روش اصلی انجام می‌گیرد:

۱. افزایش سرمایه از سود انباشته: اگر شرکتی سودآوری قابل توجهی داشته باشد اما آن را میان سهام‌داران تقسیم نکند، این سود در حساب «سود انباشته» نگهداری می‌شود. شرکت می‌تواند از این محل برای تأمین هزینه‌های توسعه‌ای خود بهره ببرد.

۲. افزایش سرمایه از آورده نقدی سهام‌داران: شرکت برای افزایش سرمایه به سهام‌داران خود حق‌تقدم خرید سهام جدید را می‌دهد. دارندگان حق‌تقدم می‌توانند با پرداخت مبلغی مشخص، سهام جدید را خریداری کنند و به این ترتیب سرمایه نقدی جدیدی وارد شرکت می‌شود.

۳. افزایش سرمایه از تجدید ارزیابی دارایی‌ها: در این روش، دارایی‌های فیزیکی شرکت مانند زمین، ساختمان، و ماشین‌آلات با قیمت روز مجدداً ارزش‌گذاری می‌شوند. مازاد ارزش دارایی‌ها به ترازنامه شرکت منتقل شده و باعث افزایش سرمایه اسمی آن می‌گردد.

۴. افزایش سرمایه از صرف سهام: شرکت سهام جدید خود را در پذیره‌نویسی با قیمتی بالاتر از ارزش اسمی به فروش می‌رساند. مازاد حاصل از این فروش یا به اندوخته شرکت اضافه می‌شود یا به صورت سهام رایگان میان سهام‌داران فعلی توزیع می‌گردد.

نکته مهم این است که همه این روش‌ها لزوماً به ورود پول نقد به شرکت منجر نمی‌شوند. در برخی موارد، مانند تجدید ارزیابی یا صرف سهام، این افزایش صرفاً یک ثبت حسابداری است و تأمین مالی نقدی هدف اصلی را محقق نمی‌کند.

علاوه بر این، شرکت‌ها می‌توانند با فروش بخشی از دارایی‌های غیرضروری خود مانند املاک، خودرو یا سهام شرکت‌های زیرمجموعه، منابع مالی لازم برای پروژه‌های جدید را فراهم کنند. گاهی نیز خود مؤسسان شرکت بر اساس سهم خود، به صورت مستقیم در تأمین مالی مشارکت می‌کنند.

روش‌های تأمین مالی خارجی

منابع مالی که از خارج از مجموعه شرکت جذب می‌شوند، در دسته تأمین مالی خارجی قرار می‌گیرند. این روش‌ها تنوع بیشتری دارند، اما گاهی هزینه‌های جانبی مانند بهره یا کارمزد به شرکت تحمیل می‌کنند. از مهم‌ترین ابزارهای تأمین مالی خارجی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. تسهیلات بانکی: شرکت‌ها برای پیشبرد طرح‌های خود از بانک‌ها وام یا تسهیلات دریافت می‌کنند و متعهد به بازپرداخت آن همراه با بهره می‌شوند.

۲. جذب سرمایه‌گذار خارجی (FDI): در شرایط اقتصادی مناسب و زمانی که یک کشور با اقتصاد جهانی در ارتباط است، سرمایه‌گذاران بین‌المللی ممکن است به سرمایه‌گذاری در پروژه‌های داخلی علاقه‌مند شوند.

۳. انتشار اوراق در بازار سرمایه: شرکت‌ها می‌توانند با انتشار انواع اوراق بدهی مانند اوراق مشارکت، اوراق اجاره، اوراق مرابحه و اوراق سلف موازی، منابع مالی مورد نیاز خود را از طریق بازار سرمایه جذب کنند و در عین حال سرمایه‌گذاران را در منافع آتی پروژه‌ها شریک سازند.

مزایای تأمین مالی از طریق قرارداد سلف

یکی از روش‌های نوین در تأمین مالی، قرارداد سلف است که مزایای قابل‌توجهی برای هر دو طرف معامله دارد. تولیدکنندگان با این شیوه، سرمایه اولیه موردنیاز برای فرآیند تولید را به راحتی به دست می‌آورند و از پیش، از بازار فروش محصول خود اطمینان پیدا می‌کنند. از سوی دیگر، خریداران نیز با بستن این قرارداد، با خیالی آسوده، کالای خود را با قیمت توافق‌شده دریافت می‌کنند و دیگر نگران نوسانات بازار نیستند. این ثبات قیمتی، به ویژه در بازارهای پرتلاطم، جذابیت خرید را برای مصرف‌کنندگان چند برابر می‌کند.

چالش‌ها و محدودیت‌های قرارداد سلف

با وجود مزایایی که ذکر شد، قرارداد سلف با برخی معایب و محدودیت‌ها نیز همراه است. یکی از مهم‌ترین آن‌ها، نبود بازار ثانویه برای این نوع قراردادها است. این بدان معناست که اگر خریدار به پول نقد نیاز پیدا کند، نمی‌تواند گواهی خود را به راحتی به شخص دیگری بفروشد و آن را به پول نقد تبدیل کند. این موضوع به طور مستقیم با نقدشوندگی پایین این گواهی‌ها مرتبط است.

همچنین، فروشنده نیز ممکن است با ریسک‌هایی روبه‌رو شود؛ برای مثال، اگر در دوره تولید، هزینه‌های مواد اولیه یا به طور کلی هزینه‌های تولید افزایش یابد، فروشنده ناچار است محصول را با همان قیمت از پیش تعیین‌شده به خریدار تحویل دهد، که این امر می‌تواند منجر به زیان او شود. در نهایت، همین عوامل منفی باعث می‌شوند که روش تأمین مالی سلف، جذابیت خود را از دست بدهد و کمتر مورد استقبال قرار گیرد.

سلف موازی استاندارد: راهکاری نوین برای معاملات بورسی

قرارداد سلف موازی استاندارد، ابزاری مالی و تکامل‌یافته در بورس‌های کالا و انرژی محسوب می‌شود که با هدف رفع نواقص قرارداد سلف، ابداع شده است. تاریخچه استفاده از این ابزار در بازار سرمایه ایران به حدود دوازده سال پیش باز می‌گردد. سلف موازی استاندارد، قابلیت خرید و فروش ثانویه اوراق را پیش از فرا رسیدن موعد سررسید فراهم می‌کند. در این قرارداد، فروشنده موظف است سود حداقلی خریدار را از طریق اختیار فروش تضمین کند و اگر ارزش دارایی پایه افزایش یابد، سودی مازاد به سرمایه‌گذار تعلق خواهد گرفت.

ویژگی‌های دارایی پایه در سلف موازی استاندارد

هر دارایی نمی‌تواند پایه قرارداد سلف موازی قرار گیرد، بلکه باید از خصوصیات مشخصی برخوردار باشد. مهم‌ترین ویژگی‌های آن عبارت‌اند از:

• استاندارد بودن دارایی: کالا باید دارای استانداردهای مشخص و قابل ارزیابی باشد.
• وجود بازار نقدی قوی: دارایی پایه باید یک بازار نقد قوی برای معاملات خود داشته باشد.
• امکان نقل‌وانتقال قانونی: انتقال مالکیت کالا نباید با محدودیت قانونی همراه باشد.
• قابلیت تحویل فیزیکی: امکان تحویل فیزیکی کالا به خریدار در زمان سررسید وجود داشته باشد.
• مرجع قیمتی معتبر: قیمت‌گذاری دارایی باید توسط یک مرجع قابل‌اتکا و رسمی تعیین شود.
• عدم محدودیت قیمتی: قیمت‌گذاری کالا نباید تحت محدودیت‌های دستوری یا دولتی باشد.

از آنجایی که قیمت کالاها معمولاً دستخوش نوسان است و سرمایه‌گذاران را با ریسک زیان مواجه می‌کند، ابزارهایی برای مدیریت ریسک در نظر گرفته شده است. اوراق اختیار خرید و فروش تبعی، از جمله این ابزارها به شمار می‌روند.

اختیارات تبعی در قرارداد سلف موازی

اختیار فروش تبعی: هم‌زمان با عقد قرارداد سلف موازی، این اختیار از سوی فروشنده به خریدار اعطا می‌شود. اگر در روز سررسید، قیمت نهایی محصول پایین‌تر از قیمت اعمال باشد، خریدار می‌تواند بخشی از دارایی پایه را به قیمت از پیش تعیین‌شده در قرارداد به فروش برساند.

اختیار خرید تبعی: این اختیار در زمان عقد قرارداد توسط خریدار به فروشنده داده می‌شود. در شرایطی که هزینه تولید برای فروشنده افزایش یابد، خریدار می‌تواند قسمتی از محصول را به فروشنده واگذار کند تا بخشی از زیان تولیدکننده جبران شود. در این حالت، تنها فروشنده اوراق سلف موازی استاندارد مجاز به خرید دارایی پایه است.

مزایایی قراردادهای اختیار:

قرارداد سلف موازی استاندارد ابزاری کارآمد در بازار مالی است که مزایای متعددی برای سرمایه‌گذاران و بازار به همراه دارد. مهم‌ترین فواید آن عبارتند از:

• افزایش نقدشوندگی اوراق: این قراردادها با فراهم کردن بستری برای خرید و فروش اوراق پیش از سررسید، نقدشوندگی آن‌ها را به شکل چشمگیری بهبود می‌بخشند.
• معافیت مالیاتی: یکی از مزایای مهم این اوراق، بهره‌مندی از معافیت مالیاتی است که جذابیت سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد.
• کاهش ریسک سرمایه‌گذاری: با استفاده از ابزارهای پوشش ریسک مانند اوراق اختیار خرید و فروش، ریسک‌های احتمالی سرمایه‌گذاران در برابر نوسانات بازار به حداقل می‌رسد.
• کشف قیمت دقیق کالا: سازوکار بازار سلف موازی، به کشف قیمت واقعی و لحظه‌ای کالاها کمک می‌کند که شفافیت بازار را افزایش می‌دهد.
• تضمین نقدشوندگی: وجود بازارگردان در این نوع معاملات، اطمینان از قابلیت تبدیل سریع اوراق به وجه نقد را برای سرمایه‌گذاران تضمین می‌کند.

جمع‌بندی:

همانطور که در این مقاله بررسی شد، تأمین مالی یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی شرکت‌هاست که برای رشد و توسعه خود به آن نیاز دارند. این فرآیند از روش‌های مختلفی، از جمله منابع داخلی و خارجی، قابل انجام است که هر کدام مزایا و معایب خاص خود را دارند. در میان ابزارهای موجود، قرارداد سلف به عنوان یک شیوه نوین، برای شرکت‌های تولیدی راه‌حلی کارآمد ارائه می‌دهد تا بتوانند با پیش‌فروش محصولات خود، سرمایه لازم برای تولید را جذب کنند.

با این حال، قرارداد سلف اولیه به دلیل نقدشوندگی پایین و ریسک‌های موجود برای هر دو طرف معامله، با چالش‌هایی روبه‌رو بود. راه‌حل این مشکلات، در تکامل این ابزار به سلف موازی استاندارد نهفته است. این قرارداد که در بورس کالا و انرژی معامله می‌شود، با امکان خرید و فروش ثانویه اوراق، چالش نقدشوندگی را به طور کامل برطرف کرده است.

علاوه بر این، سلف موازی استاندارد با فراهم کردن ابزارهایی مانند اختیار فروش تبعی و اختیار خرید تبعی، به کاهش ریسک سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان در برابر نوسانات بازار کمک شایانی می‌کند. وجود بازارگردان نیز به تضمین نقدشوندگی و شفافیت بیشتر معاملات می‌انجامد.

در نهایت، قرارداد سلف موازی استاندارد ابزاری هوشمندانه و منعطف است که با رفع کاستی‌های روش‌های سنتی، مسیری امن و کارآمد را برای تأمین مالی شرکت‌ها و سرمایه‌گذاری مطمئن افراد فراهم می‌آورد. این اوراق مالی، فرصتی ایده‌آل برای کسانی است که به دنبال راهکاری بهینه برای دستیابی به اهداف مالی خود هستند.